विकल रेग्मी/ उदयपुर, असार–साउनको धान रोपाइँ नजिकिँदै गर्दा उदयपुरका किसानको अनुहारमा उत्साहभन्दा बढी चिन्ता देखिन थालेको छ। वर्षेनी यही समयमा हरियालीले ढाकिने धानका ब्याडहरू यसपालि भने चर्को घाम र पानीको अभावका कारण सुक्दै गएका छन्। अत्यधिक गर्मी र लामो खडेरीले धान खेतीको प्रारम्भिक चरणमै असर पार्न थालेपछि किसानहरू आगामी उत्पादनप्रति आशंकित बनेका छन्।
उदयपुर जिल्लाको त्रियुगा, चौदण्डीगढी लगायतका क्षेत्रमा वैशाखको अन्तिम सातादेखि जेठको पहिलो सातासम्म धानको ब्याड राख्ने काम सम्पन्न भइसकेको थियो। तर त्यसयता पर्याप्त वर्षा नहुँदा खेतमा राखिएका ब्याडहरूमा चिरा पर्न थालेका छन्। कतिपय स्थानमा बीउ राम्ररी उम्रन सकेको छैन भने उम्रिएका बिरुवासमेत ओइलाउन थालेका छन्। जसका कारण किसानले रोपाइँको समयमै बिरुवा अभाव हुने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
त्रियुगा–१ का किसान राम चौधरी भन्छन्, “धानको ब्याड राखेर पानीको प्रतीक्षा गरिरहेका थियौं, तर लगातारको घामले माटो नै फाट्न थालेको छ। बिरुवा उत्पादन नहुने हो कि भन्ने डर बढेको छ।”
त्रियुगा–३ भुल्के क्षेत्रमा मात्रै डेढ सयभन्दा बढी धानका ब्याड तयार गरिएका छन्। तर अधिकांश ब्याडमा चिरा परेको र माटो सुक्दै गएको स्थानीय किसानहरू बताउँछन्। यदि यही अवस्था कायम रहने हो भने असारको अन्त्यतिर सुरु हुने रोपाइँ कार्यक्रम प्रभावित हुने निश्चितजस्तै देखिएको छ।
मौसमीय असन्तुलनको प्रत्यक्ष असर
नेपालको कृषि प्रणाली अझै पनि वर्षामा आधारित छ। विशेषगरी धान खेतीका लागि समयमै मनसुन सक्रिय हुनु अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ। तर पछिल्ला केही वर्षयता मौसमको चक्रमा देखिएको असामान्य परिवर्तनले किसानलाई ठूलो चुनौती थप्दै आएको छ। कहिले अत्यधिक वर्षा, कहिले लामो खडेरी, कहिले बेमौसमी वर्षा र असिनापानीजस्ता घटनाले कृषि क्षेत्रलाई प्रभावित बनाइरहेका छन्।
यस वर्ष उदयपुरमा देखिएको खडेरी पनि सामान्य मौसमी घटना मात्र नभई जलवायु परिवर्तनको बढ्दो प्रभावका रूपमा हेरिन थालेको छ। मौसमविद्हरूका अनुसार विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँगै दक्षिण एशियामा वर्षाको ढाँचा परिवर्तन भइरहेको छ। मनसुन ढिलो सक्रिय हुने, छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने र लामो समयसम्म सुक्खा अवस्था रहने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ।
जलवायु परिवर्तनले बदल्दै कृषि प्रणाली
जलवायु परिवर्तनका कारण नेपालको कृषि क्षेत्र सबैभन्दा बढी प्रभावित क्षेत्रमध्ये एक बनेको छ। कृषिमा निर्भर अधिकांश जनसंख्याले प्रत्यक्ष रूपमा मौसमको प्रभाव भोग्नुपरेको छ। उदयपुरका किसान अहिले त्यही संकटको सामना गरिरहेका छन्।
पहिले जेठ महिनामा सामान्य वर्षा हुने र धानको ब्याडका लागि आवश्यक चिस्यान सहज रूपमा उपलब्ध हुने गर्थ्यो। तर अहिले बढ्दो तापक्रमले माटोको आर्द्रता तीव्र गतिमा घटाइरहेको छ। नदी, खोल्सा र सिँचाइका साना स्रोतहरू पनि सुक्न थालेका छन्। यसले धानजस्तो पानीमा निर्भर बालीलाई थप जोखिममा पारेको छ।
कृषि विज्ञहरूका अनुसार यदि यस्तै अवस्था दोहोरिरह्यो भने किसानहरूले परम्परागत खेती प्रणाली परिवर्तन गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। पानी कम चाहिने जातको धान विकास, आधुनिक सिँचाइ प्रणाली विस्तार तथा जल संरक्षणका कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
उत्पादन घट्ने र खाद्य सुरक्षामा असर पर्ने जोखिम
उदयपुरमा हरेक वर्ष ठूलो क्षेत्रफलमा धान खेती हुने गर्छ। जिल्लाको अर्थतन्त्र र खाद्य सुरक्षाको महत्वपूर्ण आधार मानिने धान खेती प्रभावित हुँदा त्यसको असर स्थानीय बजारदेखि राष्ट्रिय उत्पादनसम्म पर्न सक्छ।
यदि पर्याप्त वर्षा नहुँदा ब्याड नष्ट हुने वा बिरुवा उत्पादन कम हुने अवस्था आयो भने रोपाइँ ढिलो हुनेछ। रोपाइँ ढिलो हुँदा उत्पादन घट्ने सम्भावना उच्च रहन्छ। यसले किसानको आम्दानी घटाउनुका साथै खाद्यान्न अभावको जोखिमसमेत बढाउन सक्छ।
जलवायु परिवर्तनका कारण उत्पन्न यस्ता समस्या केवल उदयपुरमा मात्र सीमित छैनन्। तराईदेखि पहाड र हिमाली क्षेत्रसम्म मौसमीय असन्तुलनले कृषि उत्पादनमा असर पार्न थालेको छ। कतै खडेरी त कतै बाढी र पहिरोका कारण किसानहरू वर्षेनी क्षति बेहोर्न बाध्य छन्।
समाधानतर्फ ध्यान दिनुपर्ने बेला
विज्ञहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनका असर न्यूनीकरण गर्न दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ। वर्षामा मात्र निर्भर कृषि प्रणालीलाई सुरक्षित बनाउन सिँचाइ पूर्वाधार विस्तार, वर्षाको पानी संकलन, जलाशय निर्माण, जलवायु अनुकूल बीउको विकास तथा किसानलाई मौसमसम्बन्धी पूर्वसूचना उपलब्ध गराउने कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
त्यसैगरी स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले जलवायु परिवर्तनलाई कृषि नीतिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडेर कार्यान्वयन गर्नुपर्ने देखिन्छ। किसानलाई प्राविधिक सहयोग, कृषि बीमा तथा विपद् जोखिम न्यूनीकरणका कार्यक्रम विस्तार गर्न सकिए कृषि क्षेत्रलाई जलवायुजन्य संकटबाट केही हदसम्म सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
अहिले उदयपुरका किसानको नजर आकाशतर्फ छ। उनीहरू समयमै पानी परोस् र खेतबारी फेरि हरियालीले भरियोस् भन्ने आशामा छन्। तर बदलिँदो मौसमको स्वरूपले एउटा गम्भीर सन्देश दिइरहेको छ । जलवायु परिवर्तन अब भविष्यको चुनौती मात्र होइन, वर्तमानको यथार्थ बनेर किसानको खेतदेखि जीवनसम्म पुगेको छ। यदि समयमै प्रभावकारी कदम चालिएन भने आगामी वर्षहरूमा यस्ता संकट अझ गहिरिँदै जाने खतरा बढ्दै जानेछ।
